Seçilmemiş Yalnızlık: Oğuz Atay'da Günlükten Kurmacaya

 

"Bütün bunları bildikten sonra ve anlatamadıktan sonra, yazmanın ne önemi var?"
Oğuz Atay, Günlük

"Romanda herkes her zaman çoktan gecikmiştir."
Nurdan Gürbilek, Kör Ayna, Kayıp Şark

I.

Oğuz Atay günlüğüne 25 Nisan 1970'te, o gün satın aldığı bir defterle başlar. İlk cümle kendi romanının kahramanına uzanır: "Selim gibi, günlük tutmaya başlayalım bakalım. Sonumuz hayırlı değil herhalde onun gibi." Birkaç satır aşağıda defterin neden alındığı yazılıdır. Sevin artık yanında değildir, başka kimseyle konuşmak da istemiyordur, o halde defter kaydedecektir onu, dert ortağı olacaktır, "'Kimseye söyleyemeden, içimde kaldı, kayboldu,' dediğim düşüncelerin, duyguların aynası" olacaktır. Girişin son cümleleri bir sitemdir: "Kimse dinlemiyorsa beni -ya da istediğim gibi dinlemiyorsa- günlük tutmaktan başka çare kalmıyor. Canım insanlar! Sonunda, bana, bunu da yaptınız." (Atay, 2005, s. 4)

Bu sayfayı kaç kez okuduğumu bilmiyorum. Her okuyuşta gözüm aynı yere takılıyor, "bunu da" sözündeki o küçük "da"ya. Demek ki o güne kadar başka şeyler de yapılmış, kırgınlık birikmiş, defter bu birikimin son halkası olarak gelmiştir. Yalnızlığından hoşnut biri böyle yazmaz. Kapısını kendi eliyle kilitleyen biri defterden dert ortaklığı beklemez, kimseye "canım insanlar" diye seslenmez. Atay konuşmak istiyor, dinleyen bulamıyor, bulamayınca deftere dönüyor, dönerken de bunun hesabını insanlara kesiyor. Kendi seçtiği bir inziva sayılmaz bu, daha çok başkalarının getirip onun omuzlarına bıraktığı bir yalnızlık.

Atay'ın yalnızlığını bir mizaç özelliği ya da hayat hikâyesinin talihsiz bir ayrıntısı sayıp geçmek mümkün, nitekim çoğu zaman da öyle yapıldı. Bence bu eksik bir okuma. Günlükten romanlara, romanlardan son öykülere uzanan yolda o yalnızlık, Atay'ın neyi anlattığını olduğu kadar nasıl anlattığını da belirlemiş gibi. Bu gözlemim doğruysa eğer, şunu söyleyebiliriz: Seçmediği bir durumu seçtiği biçimlerle karşılamıştır Atay, yaşadığını kurmacaya olduğu gibi aktarmak yerine onu baştan kurmuştur.

İlginçtir, dert ortağı olacak defter alışılmış türden bir günlük değil. Gündelik işler, sofralar, kimlerle görüşüldüğü pek yer almaz içinde. Yayımlandığında mahrem itiraflar bekleyen okurların bir kısmı hayal kırıklığına uğrar, Mesut Koçak bunlar arasında Selçuk Baran'ı da anar. Yıldız Ecevit için "farklı bir günlüktür bu", Sümeyye Elif Aksoy'a göre ise Atay defteri daha çok "bir kurmaca hazırlık defteri, çalışma defteri" olarak kullanmıştır (aktaran Koçak, 2023, s. 465). Romanların taslakları, kahramanlar için alınmış notlar, edebiyat ortamıyla bitip tükenmeyen bir tartışma doldurur sayfaları. Atay dert ortağına da dertlerinden çok romanlarını anlatmıştır. Yalnız kalan adamın defteri de bir dinleyiciye dönüktür, o dinleyicinin henüz ortada olmayışı gibi bir talihsizliğe rağmen.

II.

Günlüğün ilk aylarında en çok göze çarpan şey, yazanın durmadan birilerinden haber beklemesidir. Sevin'den mektup bekler, mektup gecikince telaşlanır, telaşa kapıldığı için kendine kızar (Atay, 2005, s. 10-12). Tutunamayanlar'ı bitirir bitirmez Vüs'at Bener'in ne diyeceğini merak eder. Yeni romanın ilk sayfalarını Sevin'e göndermeyi düşünür: "Bakalım o ne diyecek?" (s. 22) Tehlikeli Oyunlar'ın kahramanı için aldığı ilk notlardan biri de aynı huyu kayda geçirir. Hikmet'in hayatındaki en önemli noktalardan biri "başkalarından çok şey beklemesi, ümit etmesi"dir (s. 22). Mektuplar, günlükler, önsözler, okura dönüp laf atan anlatıcılar... Atay'ın yapıtını dolduran bu kalabalık, bitmeyen bir bekleyişin edebiyattaki karşılığıdır. Hikmet gecekondudaki tek dinleyicisine, emekli albay Hüsamettin Bey'e bunu açık açık söyler: "Fakat, Allah kahretsin, insan anlatmak istiyor albayım; böyle budalaca bir özleme kapılıyor." (Atay, 2015, s. 65)

Nurdan Gürbilek Tutunamayanlar için şunu söyler: Romanda herkes her zaman çoktan gecikmiştir (Gürbilek, 2007, s. 189). Selim yaşamaya geç kalmıştır, Günseli Selim'i sevmeye, Turgut Selim'e anlatmaya. Turgut'un sonradan kendine sorduğu soru bu yüzden bütün romanın sorusu gibidir: "Gerçekten neden Selim'e anlatmadım acaba? Alay eder diye korkmuşumdur." (aktaran Gürbilek, 2007, s. 189) Alay edilme korkusu, susmanın en eski gerekçelerinden biridir. Gürbilek'in cümlesiyle, "gülünç olurum kaygısıyla anlatamadan gitmiştir Selim" (s. 188). Peki, alay edilmekten korkan biri alayı kendi eline alırsa ne olur?

Bana, Atay'ın mizahı burada bir yerde başlıyor gibi geliyor. 6 Ağustos 1970'te, yeni romanının açılış cümlelerini denerken, insanların acıklı söz dinlemek istemediğini yazar. Onları üzmek çok zordur, çünkü "kitabı suratınıza kapatıveriyorlar; sıkışıp kalıyorsunuz sayfaların arasında." (Atay, 2005, s. 18) Güldürmek ise kolaydır. Kendisi de bir zamanlar çevresinde bununla tanınmıştır: "Bir zamanlar güldürücü bir yaratık olarak bilinirdim. Karşı kaldırımda görünce beni gülmeye başlarlardı." Hemen ardından sorar: "Siz hiç karşı kaldırımdan insanı ağlatan birini duydunuz mu?" Kalabalığın ortasında ağlamaya başlayan bir sarhoş bile kimseyi ağlatamaz, herkesi kendine güldürür (s. 20).

Atay'ın satırlarını yazan adam, güldürmenin kendisine tanınmış tek söz hakkı olduğunu biliyor. Derdini dinletemeyince şakaya çeviriyor, şaka tutunca da asıl söylemek istediğinin yine duyulmadığını görüyor. Tehlikeli Oyunlar için günlüğe düştüğü bir not bu okumayı doğrular gibidir. Hikmet'te "gittikçe acılaşan" bir mizah duygusu vardır, Hikmet bu mizahla "sıkıntılarını alaya almaya" çalışır (Atay, 2005, s. 70-72). Gürbilek'in romandan çekip çıkardığı bir Hikmet taktiği de aynı yere varır: "Onlar seninle alay mı ediyor, sen de kendinle alay ediyormuş... muş gibi yaparsın." (aktaran Gürbilek, 2007, s. 187) Alayı önceden üstlenen, darbeyi gelmeden karşılar. Atay'ın ironisi, kuramadığı konuşmanın üzüntüsünü örten bir kalkandı. Günlüğün ikinci gününde seyrettiği bir Peter Sellers filmi için yazdığı cümle, bu kalkanın ona neye mal olduğunu sezdirir: "İlk defa bir komedinin, beni bu kadar yorduğunu, bana acı geldiğini gördüm." (Atay, 2005, s. 4)

III.

Dinleyen bulamayan Atay, kahramanlarına kendi kendine konuşmayı öğretti. İç ses, bilinç akışı, düş ve oyun bu dersin ürünleridir. Tutunamayanlar'da Turgut Özben ölen arkadaşı Selim'in izini sürerken yanına kendi uydurduğu Olric'i alır, romanın büyük bölümünü bu hayali yol arkadaşıyla konuşarak geçirir. Selim'in günlüğü, şarkıları, ansiklopedi maddeleri, noktalama işaretleri olmadan akıp giden o uzun bölüm tek bir ihtiyaçtan doğar. Tehlikeli Oyunlar'da Hikmet, gerçek hayatta yenildiği karşılaşmaları kafasında yazdığı oyunlarda yeniden sahneler. Atay bunu Kasım 1970'te not etmişti: "Hikmet, oyunlarında bu kayıpları, kazanca çeviriyor. Herkes, karşısında başını önüne eğip susuyor." (Atay, 2005, s. 60) Gürbilek'e göre Atay'da oyun bir tamir çabası taşır, korkuyu, küçük düşmüşlüğü, alay edilmişliği yenmek için oynanır, bu yüzden de "ölesiye ciddi"dir (Gürbilek, 2007, s. 187). Olric'le konuşan Turgut, kafasında oyun yazan Hikmet, ölmüş babasına mektup yazan oğul, kimsenin almadığı hikâyeleri istasyonda satmaya çalışan hikâyeci, hepsi aynı yerden, söz hakkı tanınmamış birinin kendine bir dinleyici uydurma ihtiyacından doğmuş gibidir.

Sevin Seydi olup biteni daha en başta görmüştü. Günlüğün ikinci gününde Atay onun bir sözünü aktarır: "Artık meseleni sanat haline getirdin." (Atay, 2005, s. 6) Ertesi gün aynı fikre kendisi varır. Ezilme duygusundan kurtulmak istiyordur, çareyi de şöyle tarif eder: "Bir resim, bir kitap -mesela yazmayı düşündüğüm kitap- gibi kalmalı bu duygu." (s. 12)

Jale Parla, erkek romancıların erkek kahramanlarını hep olgunluk dönemlerinin serüvenleriyle anlattığını yazar, sanki bu erkekler olgun doğmuştur, sanki hesaplaşacakları bir çocuklukları yoktur. Kural bu olunca istisnalar da kolay sayılır. Parla'nın hemen akla gelenler arasında andığı iki roman Huzur ile Tutunamayanlar'dır (Parla, 2023, s. 84). Kanımca Tutunamayanlar'ı istisna kılan, büyüme öyküsünü büyüyememenin öyküsü olarak yazabilmesidir. Parla'nın Tehlikeli Oyunlar'ı tartışırken kullandığı "uzatmalı çocukluk" sözü de buraya düşer (s. 162). Büyüyemeyen kahramanlar çocukların başvurduğu yollara sığınır. Oyun kurar, hayali arkadaş edinir, kendi kendine konuşurlar.

"Babama Mektup"ta muhatap bu kez ölmüştür. Öykü "Sen olmadıktan sonra sana yazılan mektup ne işe yarar?" sorusuyla açılır ve baba hayattayken de konuşulamadığını saklamaz. Oğul, "ne ben bütün meraklı çocuklar gibi durmadan her şeyi sana sordum; ne de sen oturup bazı şeyleri bana açıklamak gereğini duydun" diye yazar (Atay, 2010, s. 171, 179). İbrahim Tüzer metni, hayattayken kurulamayan iletişimin ölümden sonra kurulma denemesi olarak okur (Tüzer, 2010, s. 1499). Gürbilek'in altını çizdiği gibi, Turgut da Selim'in ardından aynı soruyu sorar: "Sen olmadan seni nasıl öğrenmeliyim?" (Gürbilek, 2007, s. 188) Madem baba ölmüştür, madem Selim geri gelmeyecektir, madem söz hiçbir ölüyü geri getirmez, anlatmak neden? Atay'ın cevabı, sanırım, anlatmanın muhatap yokken de sürmesi gerektiğidir. Dinleyen yoksa dinleyen icat edilir. Bir defter, bir Olric, ölmüş bir baba, sonunda da henüz gelmemiş bir okur.

Mektubun günlükteki ilk taslağı 20 Ocak 1974 tarihlidir. Atay orada babasını yazıya malzeme ettiği için ondan özür diler: "Fakat ben artık meslek adamı oldum. (...) Onun için, çok özür dilerim sevgili babacığım, seni de bir yerde, mesela bu mektupta kullanmak zorundayım." (Atay, 2005, s. 76) Yasın kurmacaya nasıl geçtiği bu cümlede izlenebilir. Atay acısını yazarken onu kullandığının farkındadır, bu farkındalığı da metnin dışında bırakmaz. Taslağın devamında babasının neden unutulduğunu anlatır. Cemil Bey kürsülerde nutuk atmamış, parti değiştirip gazetelere geçmemiştir: "Sessiz faziletlerin heykeli dikilmiyor." (s. 78) Atay bu cümleyi yazdığında iki romanı da yayımlanmış ve karşılıksız kalmıştı. Sanırım o cümleyi biraz da kendisi için kuruyordu.

IV.

Karşılıksız kalmanın ayrıntıları bugün biliniyor. Tutunamayanlar 1970'te TRT Roman Ödülü'nü kazandığı hâlde yayıncı bulmakta zorlandı. Selim İleri, romanın dosyasını Ankara'da Bilgi Yayınevi'nde, Attilâ İlhan'ın masasında gördüğünü anlatır. Yayınevinin sahibi romanın başındaki yayımlayıcı notunu okurun kendisine mal edeceğinden çekinmiş, dosya Atay'a geri gönderilmiştir (Kızılkaya, 2026). Roman 1971 sonunda Sinan Yayınları'ndan çıktı ve o yıllarda pek dikkat çekmedi (Apaydın, 2007, s. 45). Jale Parla'ya göre 1970'lere kadar Türk romanının ana çizgisi, romana toplumsal ve eğitsel bir görev yükleyen çizgiydi. Bu çizgi Yusuf Atılgan ve Oğuz Atay'la değişir, "ama farkına varılması gene de bir on yıl alacaktır" (Parla, 2023, s. 144). O on yıl Atay'ın ömrüne sığmadı.

İleri'nin aktardığına göre edebiyat çevresi ikiye bölünmüştü. Bir kesim romanı özgün buluyor, bir kesim "Batı taklidi" diyordu. İleri'nin "sofu solcular" dediği kesim kitaba hiç yüz vermedi, okumaya başlayanların çoğu da yarıda bıraktı. Hasan Bülent Kahraman'ın tanıklığı daha serttir. 1977'de romanı sahaflarda bile bulamadıklarını, Atay'ın o yıllarda "yitik bir yazar" olduğunu, edebiyat çevrelerinde ondan "alelade, manasız bir yazar" diye söz edildiğini yazar (Kızılkaya, 2026).

Saldırılar kitaplarla sınırlı kalmadı. İleri, Tehlikeli Oyunlar çıktığında romanı yarıda bıraktığını ve Tutunamayanlar'ın tekrarı olduğunu çevresine yaydığını kendisi anlatır. 1976 yazında Bodrum'da karşılaştıklarında Atay kasabanın nasıl kirletildiğinden yakınmış, İleri de bunun üzerine Politika gazetesinde onu alaya alan bir yazı yazmıştır. O yazıda Atay her şeyden yakınan, geçimsiz, huysuz, mızmız bir adamdır. Bir ay kadar sonra İleri, Atay'ın kanser teşhisiyle Londra'ya gittiğini öğrenir (Kızılkaya, 2026). 

Atay bu havayı çok önceden sezmiş, günlüğüne de yazmıştı. 14 Kasım 1970'te, yakın olduğunu sandığı insanlar tarafından "arkamdan olmadık düşmanca, hissiz, soğuk ve kötüleyici sözler edildiğini" duyduğunu yazar ve sorar: "Bu birliği -bana karşı davranış birliğini- nasıl kurarlar acaba?" Hemen ardından ekler: "Aydın çevrede de aynı davranışlar sürüp gidiyor." (Atay, 2005, s. 38) Sonraki yıllarda sorular ağırlaşır. Kendine "neden yazdıklarımı anlamıyorlar, neden çevrede kimse yok" diye sorar, arkasından da kendi aleyhine döner: "Belki de anlaşılacak, önemsenecek bir şey yazmadım, yapmadım. Sadece yazı hayatı denilen çamura bulaştım, yeni öfkeler edindim o kadar." (s. 220) Yabancı kitapları kapışan okurların kendisinden haberi bile olmadığını yazar ve iki kısa cümle kurar: "Tatsız bir mücadele. Düşman bile yok." (s. 222) Öfkesini de saklamaz. Bu sayfalarda dönemin romancıları için "cüceler ordusu", yazdıkları için "havuz edebiyatı" der (aktaran Koçak, 2023, s. 470).

Bu öfkenin yalnızca kırgınlıktan beslenmediğini gösteren bir not daha var. 1974'te yeni bir roman dizisi için aldığı notlarda Atay korkuya dayanan bir düzen tarif eder. Bu düzende herkes küçük suçlar işler, küçük suçlar bağışlanır, geriye bağışlanmayan bir şey kalır: "Bağışlanmayan tek suç, bu oyunu farketmek, bu oyuna karşı çıkmaktır. Gerçeği aramaktır." Hemen arkasından gelen cümle, onun kendi yerini de gösterir: "Bilim bunun için tehlikelidir, felsefe bunun için tehlikelidir, 'deneme' bunun için tehlikelidir, roman ve hikâye bunun için tehlikelidir." (Atay, 2005, s. 94-96, aktaran Koçak, 2023, s. 468) Oyunu fark edip bunu romana yazan adam, kendisine hangi suçun bağışlanmayacağını biliyordu.

Evet, bu saldırıların ideolojik bir dili vardı. Ama hepsinin ideolojiden doğduğunu söylemek zor. İleri, 2005'te yayımlanan anı kitabı Kar Yağıyor Hayatıma'da nedenini kendisi söyler: "İtiraf etmeliyim ki, küçük kıskançlıkların esiriydim. 'Cumartesi Yalnızlığı' kitabevlerine bile ulaşmadan sönüp gitmişti. (...) Ve ben 'tanınmış' bir yazar olmak istiyordum! Başarısızlık kıskançlığa itiyordu." (aktaran Kızılkaya, 2026) Politika'daki yazılarını sonradan hayatının "en büyük vicdan azaplarından" biri saymıştır (T24, 2017). Bu açık yüreklilik o dönem için bir istisnadır. Kimin hangi itirazı hangi duyguyla dile getirdiğini bugün bilemeyiz. Öyle de olsa şunu söyleyeceğim ben: Ödül almış, kimseye benzemeyen, yedi yüz sayfayı aşan bir ilk roman karşısında "Batı taklidi" ya da "halktan kopuk" demek, "kıskanıyorum" demekten çok daha kolaydı. İdeolojinin sözlüğü, kıskançlığa kendi adını söylemeden konuşabileceği bir dil veriyordu.

Atay bu duyguyu tanıyordu. Tehlikeli Oyunlar'ın kişilerini tasarlarken kötü tiplerden birine şu notu düşer: "Cahit: Başarıya ulaşmak istiyor. Zamanında Hikmet'i kıskanmış. Şimdi durumu iyi; katı, arabası var. İyi insan rolünde." (Atay, 2005, s. 30) Aynı günlerde toplum için koyduğu bir teşhis edebiyat çevresine de uyar: "Beğenilmezsek hemen alınıyoruz (...) İyi aile çocukları arasında, onlara çamur atan mahalle çocuğu gibiyiz." (s. 26) Yıldız Ecevit'in biyografisindeki bir anekdot burada akla geliyor. İlkokul birinci sınıfta öğretmen "İçinizde kardeşini kıskanan var mı?" diye sorduğunda kalkan tek parmak Oğuz'unkidir (Ecevit, 2014, s. 40-41). Kıskançlığını çocukken açıkça söyleyebilen çocuk, büyüdüğünde onu söyleyemeyenlerin arasına düşmüştü.

Bağı koparmamak için son ana kadar uğraştı. 6 Şubat 1977'de Londra'dan İleri'ye yazdığı mektupta, İleri'nin özür niteliğindeki ikinci yazısına teşekkür eder, sonra kendi payına düşeni de üstlenir: "Belki benim normal davranışlarımda insanları üzen görünüşler oluyor; ama sanıyorum aslında iyi niyetli olduğumu sen de bilirsin." (aktaran Kızılkaya, 2026) Kendisini alaya alan birine, ölümüne aylar kala, anlaşılmak için bir kez daha el uzatan bir adam görüyorum bu satırlarda.

Atay'ın yalnızlığının bir yüzü daha var, sınırın öbür yanına bakan yüzü. Kendi ülkesinde "Batı taklidi" diye okunan romancı, Batı'nın da ondan bambaşka bir şey beklediğini görür. Arkadaşı Halit'in mektubunu günlüğüne şöyle geçirir: "Batılılar aydınların sızlanıp durmasından bıkmış, dil özellikleri gösteren kitaplarım onlar için yeni bir şey değilmiş. Doğu'dan yeni bir ışık getirebilirsem... vs." Arkasından tepkisi gelir: "Bu sözler de beni dehşete düşürüyor; anlatmak istediğimi tam -ya da hiç- veremiyorum demek ki." (aktaran Gürbilek, 2007, s. 187) Biri Batı'yı taklit ettiği gerekçesiyle, öteki Doğu'nun beklenen ışığını taşımadığı için onu okumayan iki okur var karşısında. Gürbilek'in uyarısı yerinde: Bu romanları yalnızca bir "çocuk ülke" alegorisi olarak okursak onlara yazık etmiş oluruz (s. 187-188). Atay ne yerli okurun ne yabancı okurun hazır kalıbına sığdı, iki kapının arasında kaldı.

V.

Yalnızlığın Atay'ı ittiği biçimler, onu döneminin edebiyatçıları arasında daha da yalnız bıraktı. İç ses, bilinç akışı, düş ve oyun, 1970'lerde Türkiye'de romandan beklenenin tam tersiydi. Roman köylünün, işçinin gerçeğini anlatmalı, okuru bir yere çağırmalıydı. Atay'ın bu beklentiye günlüğündeki cevabı nettir: "Köylünün sefil yaşayışı olgusu büyük roman yazmayı gerektirmez." Okuduğu yazarları konuşacak kimse bulamadığından da yakınır. Canetti, Jean Rhys, Fowles kimseyi ilgilendirmiyordur, Finnegans Wake'in önemini konuşabildiği tek arkadaşı Halit'e bile anlatamıyordur: "Yalnızlığım burada da belli oluyor." (Atay, 2005, s. 222-224, aktaran Koçak, 2023, s. 470) Bir başka notunda "bazı solcuların modern edebiyattan, modern sanattan" korktuğunu yazar (Atay, 2005, s. 94, aktaran Koçak, 2023, s. 468).

Şu önemli: Bu yalnızlığın içinde Atay'ın seçtiği bir şey de var. İki sayfa önce, kendi yazarlığını tarttığı bir anda kolay yolu da görür: "Böyle şeyler yapabilirim gibi geliyor. Biraz düşün, bir konu - karakter filan. Böylesi içimden gelmiyor. Sıradan biri olarak yazarlığı sürdürmek mümkün. İstemiyorum." (Atay, 2005, s. 220, aktaran Koçak, 2023, s. 470) Yalnızlığı seçmemiştir Atay, sıradan olmayı reddetmeyi seçmiştir. Yalnızlık bu reddin bedeli olarak gelir, o bedeli ödemekten de geri durmaz.

Anlaşılmadığı için içe dönmüş, içe döndükçe yazdıkları çevresine daha yabancı gelmişti. Derdini dinletmek için bulduğu yol dinleyenlerin sayısını azaltıyordu ve Atay bu ironinin farkındaydı: "Ben de sözüm ona, bu adamlardan kurulu bir okuyucu kalabalığı bekliyorum. Çok aptallık." (Atay, 2005, s. 222, aktaran Koçak, 2023, s. 470)

Bugünden bakınca o yalnızlığın nereden geldiği daha iyi görülüyor. Atay, çevresinin henüz okumadığı bir edebiyatın içinden yazıyordu. Günlüğünde Osmanlı'nın kapalı dünyasını Kafka'nın yeraltında yaşayan, kendisine doğru kazılan tünelde bilinmeyen düşmanı korkuyla bekleyen hayvanına benzetir (Atay, 2005, s. 92, aktaran Koçak, 2023, s. 467). Berna Moran ile Tatjana Seyppel, Selim'in şarkılarıyla açıklamalarının kuruluşunda Nabokov'un izini bulmuşlardır (Apaydın, 2007, s. 53). Joyce ise onun için bir ölçüdür. Finnegans Wake'i konuşacak kimseyi bulamamanın canını bu kadar sıkması boşuna olmasa gerek. Tutunamayanlar bu yazarların açtığı imkânları Türkçenin deyimleriyle, Cumhuriyet aydınının gündelik hayatıyla yeniden kurar. Kanımca Atay'ı Joyce, Kafka ve Nabokov'la aynı sırada anmak bugün kimseye abartı gelmemeli. Bu sırayı ona kazandıran şey, o yazarların dilde açtığı yarığı Türkçenin içinden ve kendi kederinin içinden yeniden açabilmesidir.

Yapıtın bugünkü okurları bu yargıyı doğruluyor. Atay'ın hayattayken ikinci baskısını göremediği Tutunamayanlar 1984'ten beri aralıksız basılıyor. Roman 2011'de Het leven in stukken adıyla Hollandacaya, 2016'da Die Haltlosen adıyla Almancaya çevrildi, Yunancada da yayımlandı (The Modern Novel, t.y.). İngilizce çevirinin hikâyesi kendi başına anlatılmaya değer. Atay 7 Kasım 1970'te günlüğüne romanı yarışmaya teslim ettiğini ve Sevin'in onu İngilizceye çevirmeye başladığını yazmıştı (Atay, 2005, s. 22). Romanın ilk okuru olan Sevin Seydi'nin çevirisi The Disconnected adıyla 2017'de, kırk yedi yıl sonra yayımlandı (Diken, 2017). Korkuyu Beklerken Fransızcaya, İtalyancaya ve Almancaya çevrildi, 2024'te Ralph Hubbell'ın çevirisiyle New York Review Books'un klasikler dizisinde İngilizce çıktı (New York Review Books, 2024). Bir Bilim Adamının Romanı da Almancada okunuyor. Hakkında sempozyumlar düzenleniyor (İnci ve Türker, 2009), günlüğünün tek bir cümlesi bir makaleye ad oluyor (Koçak, 2023), tek bir öyküsü için ayrı incelemeler yazılıyor (Zambak, 2017).

Geçen yıl Tutunamayanlar'ın eski bir baskısı geçti elime. İlk sahibi kenarlara notlar düşmüş, bazı cümlelerin altını iki kez çizmiş, sonra noktalama işaretlerinin çekildiği o uzun bölümün başında bir yerde bırakmış. Kurşunkalem izi okurun bıraktığı kesiliyordu, kalan sayfalar el değmemiş gibiydi. Kitabı aldım. O sayfadan okumaya devam etmek, birinin yarıda bıraktığı bir konuşmayı sürdürmek gibi geldi bana. Yetmişlerde yarıda bırakılan bu kitaplar şimdi satır satır okunuyor ama  bu okunma Atay'ın beklediği okurun geç gelmiş olmasını maalesef ki değiştirmiyor. Tehlikeli Oyunlar'da Hikmet bunu da söylemişti: "Beklenen geç geliyor, geldiği sırada insan başka yerlerde oluyor." (aktaran Gürbilek, 2007, s. 194)

Atay bu okurları göremedi ama onlara yazdı. Ölümüne yakın tamamladığı "Demiryolu Hikâyecileri-Bir Rüya"da (Zambak, 2017, s. 337) üç hikâyeci bir dağ kasabasının istasyonunda, gece yarısı geçen ekspresin yolcularına, ayrancılarla ve sucuk-ekmekçilerle yarışarak hikâye satar. Yolcular bayatlamış hikâyeleri geri çevirir: "Bunları biliyoruz, yeni şeyler yok mu?" İstasyon şefi onlara "esnaf hikâyeciler" der, yazdıklarına aldırmaz ama yönetmelik gereği her hikâyeden bir kopya alıp dosyalar (Atay, 2010, s. 186-189).

Okumadan dosyalayan bu şefte, Atay'a ödül verip kitabını basmayan, basılınca da okumayan bir edebiyat ortamını görmemek zor. Benim gözümde öykünün ağırlığı yine de peronda. Yaşadığım adada 1951'den beri tren seferde değil. Öyküyü ilk okuduğumda gözümün önüne getirebildiğim tek istasyon, çocukken bana gösterilen, rayları çoktan sökülmüş, kimsenin beklemediği bir binaydı. Hikâyecilerin gece yarısı nöbeti o boş peronda bana daha da ağır geldi. Kimsenin inmediği bir istasyonda hikâye satmak, sanırım Atay'ın kendi yazarlığını en çıplak haliyle gördüğü rüyaydı.

Anlatıcı da onun gibi zamanla arkadaşlarını kaybeder. Belleği zayıflar, istasyonun duvardaki adı bile silinir (Atay, 2010, s. 193). Yazmayı yine de bırakmaz. Geceleri uyanır, yeni hikâyelerini sepetine yerleştirip demiryoluna çıkar (s. 195). Bu cümlede kurmacanın kâğıdı bir an inceleniyor. Arkasında bir masa, bir lamba, 1970 baharında alınmış bir defter seçilir. Adı silinen yalnızca istasyon olmayabilir. Arkadaşlarını yitiren, karşı kaldırımdan artık görünmeyen, hikâyelerini kimse almadığı hâlde her gece yeniden hazırlayan bu adamın kim olduğunu öykü söylemez. Son cümlede (s. 196) hikâyeci yerini bildirir, henüz gelmemiş olanı çağırır, artık öykünün her yerinde duyulan sesten daha da tanıdık bir sesle:

“Ben buradayım sevgili okuyucum, sen neredesin acaba?”

Kaynakça

Apaydın, M. (2007). Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar adlı romanında mizah ve hiciv öğeleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 45-68.

Atay, O. (2005). Günlük (11. bs.). İletişim. (İlk basım 1987)

Atay, O. (2010). Korkuyu beklerken (29. bs.). İletişim. (İlk basım 1975)

Atay, O. (2015). Tehlikeli oyunlar (33. bs.). İletişim. (İlk basım 1973)

Diken. (2017, 5 Nisan). Oğuz Atay'ın 'Tutunamayanlar'ının İngilizcesi satışa sunuldu. https://www.diken.com.tr/oguz-atayin-tutunamayanlarinin-ingilizcesi-satisa-sunuldu/

Ecevit, Y. (2014). "Ben buradayım...": Oğuz Atay'ın biyografik ve kurmaca dünyası (6. bs.). İletişim.

Gürbilek, N. (2007). Kör ayna, kayıp şark: Edebiyat ve endişe (2. bs.). Metis. (İlk basım 2004)

İleri, S. (2005). Kar yağıyor hayatıma. Doğan Kitap.

İnci, H. ve Türker, E. (Haz.). (2009). Oğuz Atay için bir sempozyum. İletişim.

Kızılkaya, M. (2026, 25 Ekim). Dostlukların son günü, hangi gündür? Habertürk. https://www.haberturk.com/ozel-icerikler/muhsin-kizilkaya-2291/3922345-dostluklarin-son-gunu-hangi-gundur

Koçak, M. (2023). "Günlük tutmaktan başka çare kalmıyor": Oğuz Atay'ın Günlük'ünde bireysel, toplumsal ve yazınsal inşa. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (10), 460-473. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1253175

New York Review Books. (2024). Waiting for the fear. https://www.nyrb.com/products/waiting-for-the-fear

Parla, J. (2023). Edebiyat yazıları: Kuram ve inceleme. İletişim.

T24. (2017). Selim İleri: Türkiye bunları yaşamaya yazgılıydı; geriye gitme yok, kutuplaşma varmış gibi gösteriliyor! https://t24.com.tr/haber/selim-ileri-turkiye-bunlari-yasamaya-yazgiliydi-geriye-gitme-yok-kutuplasma-varmis-gibi-gosteriliyor,383196

The Modern Novel. (t.y.). Oğuz Atay: Tutunamayanlar (The Disconnected). https://www.themodernnovel.org/asia/other-asia/turkey/oguz-atay%20/the-disconnected/

Tüzer, İ. (2010). Oğuz Atay'dan "Babama Mektup" ya da bir yazarın ölen babasıyla/kendisiyle hesaplaşması. Turkish Studies, 5(4), 1499-1515.

Zambak, F. (2017). "Demiryolu Hikâyecileri-Bir Rüya"yı yeniden görmek. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(63), 336-344.