Nobel 2026, Yazarlar ve İhtimaller 1: Sorulması Gereken Bir Soru: Nobel Neden Hâlâ Önemli?

10 sene önce, ödülün açıklanacağı günden önceki gün, Belçika’da İngilizce kitaplar satan bir kitapçıdaydım. Kasanın yanındaki masada on beş yirmi kitaplık bir yığın, üstünde elle yazılmış bir karton duruyordu: "NOBELKANDIDATEN." Yani; Nobel adayları. Yığındaki kitapların bazılarını ben de okumamıştım, hatta birkaç yazarın adını ilk kez orada gördüm. Kitapçıyla göz göze geldik. "Yarın bunların çoğunu kaldıracağım," dedi, "bir tanesi hariç, onu vitrine koyacağım."

O yığına bakarken, ödül hakkında aynı anda doğru olan iki farklı şeyi düşündüm. Ölçü olarak saçma. Sonuç olarak belirleyici.

Ertesi gün yeniden önünden geçerken gördüm, dediğini yapmış; masada tek bir kitabın çok sayıda kopyası vardı: Bob Dylan,  The Lyrics: 1961-2012. Vitrinde ise Dylan’ın en sağlam iki albümü; Blonde on Blonde ve The Freewheelin. 

Bu çelişkiyi, ödülün neyi ölçtüğünün muğlaklığına rağmen etkisinin gücünü ve anlamını yıllarca kendime izah edemedim. Artık sanırım edebiliyorum; bu yazı dizisi biraz da o izahın denemesi.

Başlarken, ödüle gelen pek çok eleştiriden kiminde haklılık payı olduğunu kabul etmek lazım; 1901'de, yani daha ilk turda, Tolstoy gibi dönemin en büyük yazarlarından biri dışarıda kalırken ödül Sully Prudhomme'a verildi. Joyce yok, Proust yok, Woolf yok, Kafka'yı geçtim; Borges defalarca aday gösterildi ama ödülü hiç alamadı. Ama Churchill’in (evet Birleşik Krallık başbakanı olan purocu zat) hak edip etmediği bir tartışma konusu bile değil, hak etmediği açık. İsimlerden bağımsız nedenler de var; uzun yıllar İsveççe bilen ya da İsveççeye çevrilmiş olmak adaylığın gizli şartı gibi kabul edildi. 2018'de İsveç Akademisi'ni sarsan cinsel saldırı ve çıkar çatışması skandalı öylesine büyük bir krize dönüştü ki o yılın ödülü ertelendi. 2019'da iki ödül birden açıklandı: 2018 ödülü Olga Tokarczuk'a, 2019 ödülü Peter Handke'ye verildi. Yani Akademi bir krizden çıkarken Handke seçimiyle yeni bir tartışmanın içine girdi.

Bunların hepsi doğru. Fakat hiçbiri sorduğum soruyu cevaplamıyor; Nobel neden hâlâ önemli? 

Ödül bir ölçme aracı değil, bir dikkat paratoneri

Sorun, ödülün öneminin genellikle yanlış değerlendirilmesinden çıkıyor. Nobel'i, bir jürinin "dünyanın en iyi yazarını" tespit ettiği bir yarışma gibi okuduğumuzda, elbette gülünç. Her yazarın kendi bağlamı ve kendi çizgisi içinde alçalma ve yükselme anları olduğu edebiyatta böyle bir tespit mümkün değil; olsaydı zaten edebiyat olmazdı. İyi yazar, kötü yazar kim her okurun sorması kafasında bir tarif olması gereken konular, ama her yazarı kendisi ile değil, bir başka yazar ile kıyaslamak olsa olsa kötü bir okurun faydasız çabası olabilir.

Ama Nobel ödülü, zaten bir hüküm değil. Bir kanon işlemi. Ölçmüyor, işaret ediyor. Bir adı, bir dilin içinden çekip alıp elli dile birden açıyor. Girneli bir okurun dikkatini Koreli bir yazara yönlendirebiliyor. Günümüzde bunu Nobel ölçeğinde yapabilen başka bir mekanizma yok.

Somut konuşayım: 2024'te Han Kang'ın adı okununca, Güney Kore'de birkaç gün içinde yüz binlerce kitabı satıldı; dünyanın geri kalanında da yayıncılar haklar için birbirine girdi. Bunun edebî değerle ilgisi yok, doğru. Ama şu var: Han Kang'ı o hafta ilk kez duyan dünyanın herhangi bir köşesindeki rastgele bir okur, bugün onun kitabını kendi dilinde bulabiliyor. Çeviri, hiç kimsenin açıkça konuşmadığı bir mücadele alanıdır ve o alanın en büyük sübvansiyonu da bu ödül.

Bir edebiyatın dünyaya açılması için genellikle iki şeyden birine ihtiyacı var: Ya bir imparatorluğun ardılı olacak, yani zaten tanınan, majör bir dille yazılmış olacak; ya da bir kaza eseri fark edilecek. Nobel, uzun zamandır o kazayı kurumsallaştırma girişimi. Beceriksizce, adaletsizce, bazen utanç verecek kadar geç. Ama güçlü ve etkili.

Bizim de anadilimiz olan Türkçenin içinden bakınca bu daha da net görünüyor. Gao Xingjian’ın ilk Türkçe kitabı Nobel’den iki yıl, Mo Yan’ınki yalnızca bir yıl sonra yayımlandı. Szymborska ödülün hemen ardından, Seamus Heaney ise yirmi yılı aşkın bir gecikmeyle Türkçede müstakil bir kitaba kavuştu. Claude Simon için bu süre on sekiz, Derek Walcott için otuz dört yıl. Nobel çoğu zaman bir edebiyatçının dünyadaki diğer dillere ulaşmasını sağlayan gecikmiş bir tercüme emri gibi işliyor.

Buna itiraz edilebilir, ediliyor da. Deniyor ki: Bu tam olarak sorunun kendisi; edebiyatın dolaşımını bir jürinin keyfine bağlamak, kanonu merkezîleştirmektir (hem de İsveç gibi son derece tuhaf bir merkezde). Bu itirazın da haklı olduğunu düşünüyorum. Fakat itirazın tek anlamlı sonucu "öyleyse başka mekanizmalar kuralım" olurdu, ve henüz bu mekanizmalar kurulabilmiş değil. Elimizde eleştirisi sağlam, alternatifi olmayan bir kurum var. Böyle durumlarda bir okurun yapabileceği en anlamlı şey, o kurumu yok saymak değil, nasıl çalıştığını anlamaya çalışmak.

Modernist çağdan kalma bir yapı

Ödülün kusurları sayılırken genellikle atlanan bir nokta daha var: Nobel, modernist çağdan kalma bir yapı. 1901'de kurulurken arkasında duran fikir, "dünya edebiyatı" diye tek bir bütünün mevcut olduğu ve o bütün içinde bir üstünlük tespitinin yapılabileceğiydi. Goethe'nin bir yüzyıl önce ortaya attığı Weltliteratur düşüncesinin, on dokuzuncu yüzyıl sonunun evrenselci havasında kurumsallaşmış hâli. Uzun süre bu evrensellik pratikte Avrupa demeye geldi. Ölçü taraflıydı ve daha da kötüsü, taraflı oluşu da sorun edilmiyordu.

Son yirmi otuz yılda bu yapının işlevi değişti. Artık bir üstünlük tespiti yapmıyor, kanonu genişletiyor. Gurnah'a verilen ödülün, Han Kang'a verilen ödülün asıl yaptığı işi böyle okumak gerekiyor bence: Dünya edebiyatı denilen listenin kimlerden kurulu olduğuna dair bir düzeltme.

Kimliklerin birbirine giderek daha sert çarptığı bir çağda bunun siyasi değeri açık. Ama mesele sadece siyasi değil.

Öteki sayılana nasıl baktığımız, edebiyatın kendi temelinde duran şey. Roman zaten oradan doğdu; başkasının içinden bakmayı denemekten. Bir kitabı elimize aldığımızda yaptığımız onlarca şeyden biri de, birkaç saatliğine kendimiz olmayı bırakmak ya da başkalarının hikayeleri, hatta kimlikleri içinde kendimizi bulmak. O yüzden kimin okunacağını genişletmek, edebiyata dışarıdan uygulanan bir müdahale değil; edebiyatın kendi işini yapması.
Ödülün anlamının hâlâ sürmesini sağlayan bir parça da bu. 

"İdealist yönelim" dedikleri şey

Alfred Nobel'in vasiyetinde edebiyat ödülü için koyduğu özel ölçüt şu: Ödül, edebiyat alanında "idealist bir yönelimde" en üstün eseri vermiş olana gidecek. İsveççesi idealisk riktning. Ölçütün dile getirilmesinden bu yana yüz yirmi yıl geçti ve henüz kimse bunun ne demek olduğunda anlaşabilmiş değil. Bir dönem "yüceltici" diye okundu, bir dönem "insanlık yararına", bir dönem neredeyse hiç hatırlanmadı, yok sayıldı.

Muğlaklığı genellikle kusur sayılıyor, ama bence işlevini de bir parça bu muğlaklıktan kazanıyor: Akademi'nin siyasi vicdanı o maddeden konuşuyor. Ödülün bir yazarın sadece anlatısına değil de durduğu yere verildiği hissine kapıldığımız her sene, aslında o maddenin devreye girdiği senedir. Gurnah'ta da öyleydi, Ernaux'da da.

Bu ödülün değerini küçültmüyor; aksine onu üzerine düşünülebilir, anlaşılabilir kılıyor. Bir ödülün kime verildiğinden çok, hangi gerekçeyle verildiğine bakmak, o yılın dünyasını okumanın ucuz ama şaşırtıcı derecede güvenilir bir yolu.

Gerekçeler de bu yüzden kısa tutuluyor sanırım. Bir iki satır, çoğu zaman tek cümle. Geçen sene Krasznahorkai için yazılan cümlede "kıyametin ortasında sanatın gücünü yeniden onaylayan" gibi bir ifade vardı. Şimdi bu, edebî bir tespit mi, yoksa 2025'in kendisi hakkında bir cümle mi? İkisi birden, ve zaten ödülün ilginç olmasının tek sebebi de bu ikiliği taşıyabiliyor olması.

Bu seneye dair

Geçen sene ödülü Krasznahorkai aldı. Macar, erkek, Avrupalı; gerekçede de kıyametin ortasında sanatın gücünden söz ediliyordu. Bu yıl için aklıma üç soru takılıyor: Ödül Avrupa dışına çıkar mı? 2018’den beri bozulmayan kadın-erkek sırası sürer mi? Akademi bir yıl daha “kıyamet” fikrinin etrafında dolaşır mı? Bunların hiçbiri kural değil elbette. Ama tahmin yürütürken insan böyle şeylere de bakıyor.

Önümüzdeki günlerde dokuz isim üzerine tek tek yazacağım: Alexis Wright, Can Xue, Anne Carson, Cristina Rivera Garza, Gerald Murnane, Thomas Pynchon, Amitav Ghosh, Haruki Murakami ve Ersi Sotiropoulos. Ne yazdıklarını anlatacağım; bir de ödülü neden alabileceklerini, neden alamayabileceklerini düşüneceğim. Biraz bahisçilik gibi, kabul. Ama kimin neden seçilebileceğini düşünmek, edebiyat kurumlarının nasıl karar verdiğine de bakmak demek. 

8 Ekim’den sonra kazanan üzerine son bir yazı daha yazacağım. Şimdiden söyleyeyim: Muhtemelen bu dokuz isimden biri olmayacak, bana güvenip de bahis sitelerinde bu isimlere yatırım yapmayın (Genellikle olmuyor.).

İsterseniz bu diziyi Nobel tahmini olarak takip edin, isterseniz dokuz iyi yazar öneren bir okuma listesi gibi okuyun. Ödül başka birine giderse de okunacak kitaplar elimizde kalacak nasıl olsa. 

Not: Bu yazı ilk olarak Özgür Gazete Kıbrıs'ta 28 Eylül 2026 tarihinde yayınlandı.